ยาแก้ท้องเสีย

ท้องเสียเฉียบพลันส่วนใหญ่เกิดจากการติดเชื้อไวรัสในทางเดินอาหาร รองลงมาคือแบคทีเรียหรือปรสิตจากอาหารและน้ำที่ปนเปื้อน อาหารเป็นพิษ การแพ้อาหารบางชนิด หรือผลข้างเคียงจากยาบางตัวเช่นยาปฏิชีวนะ นอกจากนี้ความเครียดและลำไส้แปรปรวนก็ทำให้ถ่ายเหลวเป็นครั้งคราวได้เช่นกัน การสังเกตอาการร่วม เช่น ไข้ อาเจียน หรือปวดท้องรุนแรง ช่วยบอกสาเหตุคร่าวๆ ได้ ท้องเสียจากไวรัสมักมาเร็วและหายเร็วภายในไม่กี่วัน ขณะที่ท้องเสียจากแบคทีเรียมักรุนแรงกว่าและอาจมีไข้ร่วมด้วย หากมีอาการคลื่นไส้อาเจียนร่วมด้วย ดูตัวช่วยเพิ่มเติมได้ที่ ยาแก้อาเจียน

ยาแก้ท้องเสียแบ่งตามกลไกการออกฤทธิ์ได้หลักๆ 4 กลุ่ม แต่ละกลุ่มเหมาะกับสถานการณ์ต่างกัน

• ยาลดการบีบตัวของลำไส้ เช่น Imodium (Loperamide 2mg) ช่วยชะลอการเคลื่อนไหวของลำไส้ ให้ร่างกายดูดซึมน้ำกลับได้มากขึ้น เหมาะกับท้องเสียเฉียบพลันทั่วไปที่ไม่มีไข้หรือมูกเลือด
• ยาดูดซับสารพิษและเชื้อโรค เช่น Gastro Bismol (Bismuth subsalicylate ชนิดน้ำ) จับสารพิษและเชื้อในทางเดินอาหาร ใช้ได้ทั้งอาการท้องเสียและจุกแน่นท้องร่วมด้วย
• ยาปรับสมดุลเยื่อบุลำไส้ เช่น Smecta (Diosmectite ชนิดผง) เคลือบและเสริมความแข็งแรงของเยื่อบุลำไส้ที่ระคายเคือง ลดระยะเวลาของอาการถ่ายเหลว
• ยาต้านเชื้อแบคทีเรียเฉพาะที่ลำไส้ เช่น Erfuzide (Nifuroxazide) ใช้เมื่อสงสัยว่าท้องเสียเกิดจากการติดเชื้อแบคทีเรียในลำไส้

ถ้ามีอาการท้องอืดแน่นท้องเป็นหลักโดยไม่ค่อยถ่ายเหลว ดู ยาแก้ท้องอืด เพิ่มเติม

ท้องเสียเฉียบพลันจากไวรัสหรืออาหารเป็นพิษส่วนใหญ่ดีขึ้นเองภายใน 2-4 วัน โดยร่างกายกำจัดเชื้อหรือสารระคายเคืองออกไปเอง กรณีอาการไม่รุนแรงและจิบเกลือแร่พอ อาจไม่จำเป็นต้องใช้ยาแก้ท้องเสียเลย แต่ถ้าถ่ายบ่อยจนกระทบการใช้ชีวิต ปวดท้องบิดรบกวน หรืออยากให้อาการสงบเร็วขึ้น การใช้ยาที่เหมาะกับสาเหตุร่วมกับเกลือแร่จะช่วยให้ฟื้นตัวไวขึ้นได้ สัญญาณว่าอาการเริ่มดีขึ้น คือความถี่ในการถ่ายลดลง อุจจาระเริ่มเป็นก้อนมากขึ้น และรู้สึกอยากอาหารกลับมา

อาการปวดท้องบิดเป็นพักๆ ร่วมกับถ่ายเหลว มักเกิดจากลำไส้บีบตัวมากกว่าปกติ ยาลดการบีบตัวของลำไส้อย่าง Loperamide ช่วยลดทั้งความถี่ในการถ่ายและอาการปวดบิดไปพร้อมกัน ส่วนยาดูดซับสารพิษอย่าง Bismuth subsalicylate ก็มีฤทธิ์ลดการอักเสบเล็กน้อยที่ช่วยบรรเทาอาการปวดท้องร่วมด้วยได้ ควรเลือกตามความรุนแรงของอาการปวดและลักษณะการถ่าย หากปวดบิดรุนแรงมากหรือปวดตำแหน่งเดิมนานเกิน 1-2 ชั่วโมงโดยไม่ทุเลา ควรพบแพทย์เพื่อแยกสาเหตุอื่นที่ไม่ใช่ท้องเสียธรรมดา หากปวดเกร็งท้องเป็นหลักโดยไม่มีถ่ายเหลวแล้ว อาจดู ยาคลายกล้ามเนื้อทางเดินอาหาร เพิ่มเติม

ช่วงท้องเสียควรงดอาหารมันจัด อาหารรสจัด ของทอด นมและผลิตภัณฑ์จากนม (ยกเว้นโยเกิร์ตบางชนิด) คาเฟอีน แอลกอฮอล์ และเครื่องดื่มที่มีน้ำตาลสูง เพราะกระตุ้นให้ลำไส้บีบตัวและถ่ายเหลวมากขึ้น ผลไม้ที่มีกากใยสูงหรือมีฤทธิ์เป็นยาระบาย เช่น มะละกอสุกหรือส้มโอ ก็ควรงดชั่วคราวจนอาการดีขึ้น อาหารกึ่งสำเร็จรูปที่มีผงชูรสและเครื่องปรุงรสจัดมากก็ควรเลี่ยงเช่นกัน เพราะระคายเคืองเยื่อบุลำไส้ที่กำลังอักเสบอยู่

ควรเน้นอาหารย่อยง่าย รสอ่อน เช่น ข้าวต้ม โจ๊ก กล้วยน้ำว้าสุก แครกเกอร์จืด และซุปใส พร้อมจิบเกลือแร่ ORS หรือน้ำเปล่าบ่อยๆ เพื่อชดเชยน้ำและเกลือแร่ที่เสียไป หลีกเลี่ยงมื้อใหญ่ ควรแบ่งเป็นมื้อเล็กหลายมื้อ เมื่ออาการเริ่มดีขึ้นค่อยๆ กลับมากินอาหารปกติทีละน้อย แนวทางนี้ใกล้เคียงกับสูตร BRAT (กล้วย ข้าว ซอสแอปเปิล ขนมปังปิ้ง) ที่ใช้กันแพร่หลายในการฟื้นตัวจากท้องเสีย

ยาแบบหยุดถ่ายอย่าง Loperamide ออกฤทธิ์ชะลอการบีบตัวของลำไส้โดยตรง ทำให้หยุดถ่ายได้เร็วแต่ไม่เหมาะเมื่อสงสัยติดเชื้อรุกราน ส่วนยาดูดซับสารพิษอย่าง Bismuth subsalicylate หรือ Diosmectite ออกฤทธิ์จับสารพิษและเชื้อโรคในลำไส้แล้วขับออก ไม่ไปหยุดการบีบตัวของลำไส้โดยตรง จึงปลอดภัยกว่าในกรณีที่ยังไม่แน่ใจสาเหตุของอาการ โดยทั่วไปยาทั้งสองกลุ่มใช้ต่อเนื่องได้ไม่เกิน 2-3 วัน หากอาการไม่ดีขึ้นควรหยุดใช้และปรึกษาแพทย์แทนการซื้อกินต่อเอง

ท้องเสียเป็นๆ หายๆ ต่อเนื่องหลายสัปดาห์อาจเกิดจากลำไส้แปรปรวน การแพ้อาหารบางชนิดเช่นแลคโตส ผลข้างเคียงจากยาที่กินประจำ หรือในบางรายอาจเป็นสัญญาณของโรคลำไส้อักเสบเรื้อรัง หากถ่ายเหลวเกิน 2-4 สัปดาห์ น้ำหนักลดโดยไม่ทราบสาเหตุ หรือมีเลือดปนอุจจาระ ควรพบแพทย์เพื่อตรวจหาสาเหตุที่แท้จริงแทนการซื้อยากินเอง การจดบันทึกว่าอาการสัมพันธ์กับอาหารชนิดใดหรือช่วงเวลาไหนของวัน จะช่วยให้แพทย์วินิจฉัยได้แม่นยำขึ้น