Paracetamol (พาราเซตามอล)

Paracetamol (พาราเซตามอล) เป็นยาลดไข้และบรรเทาปวดกลุ่ม non-opioid analgesic ที่ใช้มากที่สุดในโลก ออกฤทธิ์ที่ระบบประสาทส่วนกลาง ลดการรับรู้ความเจ็บปวดและปรับศูนย์ควบคุมอุณหภูมิร่างกายที่สมองส่วนไฮโปทาลามัส

ต่างจากยากลุ่ม NSAID ตรงที่ไม่มีฤทธิ์ต้านการอักเสบ และไม่ระคายเคืองกระเพาะอาหารมากเท่า จึงเป็นตัวเลือกแรกสำหรับไข้ ปวดหัว ปวดเมื่อยตัว ปวดประจำเดือน และปวดฟันแบบไม่รุนแรง ใช้ได้ทั้งเด็กและผู้ใหญ่เมื่อกินตามขนาดที่แนะนำ

Paracetamol ใช้เป็นยาสามัญประจำบ้านมานานหลายสิบปี เพราะปลอดภัยเมื่อกินตามขนาดที่แนะนำ และไม่ทำให้ง่วงซึม เหมาะกับคนที่ต้องทำงานหรือขับรถระหว่างวัน

ผู้ใหญ่ทั่วไปกินพาราเซตามอลได้ครั้งละ 500-1,000 มก. (1-2 เม็ด ขนาด 500 มก.) ทุก 4-6 ชั่วโมง ไม่เกิน 4 ครั้งต่อวัน และรวมแล้วต้องไม่เกิน 4 กรัมต่อวัน

ถ้าอาการปวดยังไม่ดีขึ้นภายใน 5 วัน หรือไข้ไม่ลดภายใน 3 วัน ควรหยุดใช้และปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกร ไม่ควรเพิ่มขนาดยาเองหรือกินถี่กว่าที่แนะนำ เพราะเพิ่มความเสี่ยงต่อตับโดยไม่จำเป็น

หากลืมกินยาแล้วนึกได้ในเวลาใกล้กับมื้อถัดไป ให้ข้ามมื้อที่ลืมไปแล้วกินมื้อถัดไปตามปกติ ห้ามกินสองเท่าเพื่อชดเชย การกินติดต่อกันเกิน 5-7 วันโดยไม่ปรึกษาแพทย์ไม่แนะนำ เพราะอาจบดบังอาการของโรคที่ควรได้รับการวินิจฉัย

หลักการให้ Paracetamol เด็กที่เภสัชกรใช้จริงคือคำนวณตามน้ำหนักตัว 10-15 มก./กก./ครั้ง ทุก 4-6 ชั่วโมง ไม่เกิน 5 ครั้งต่อวัน เช่น เด็กหนัก 15 กก. ให้ครั้งละ 150-225 มก. เทียบเป็นยาน้ำ 250mg/5ml ประมาณ 3-4.5 มล.

ตัวช่วยที่ใช้จริงคือ Tempra Forte ยาน้ำเด็ก 250mg/5ml มีถ้วยตวงมาให้ ตวงตามน้ำหนักจริงทุกครั้ง อย่ากะปริมาณด้วยสายตา ดูข้อมูลเพิ่มเติมที่ สุขภาพเด็ก

ไม่ควรให้เด็กกินเกิน 5 ครั้งต่อวัน และควรใช้ถ้วยตวงหรือกระบอกฉีดยาที่มากับผลิตภัณฑ์เท่านั้น ห้ามใช้ช้อนกินข้าวเพราะขนาดไม่แม่นยำ หากเด็กอายุต่ำกว่า 3 เดือนมีไข้ ควรพบแพทย์ก่อนให้ยาเองเสมอ

Paracetamol แบบยาเม็ดเริ่มออกฤทธิ์ประมาณ 30-60 นาทีหลังกิน และให้ผลสูงสุดที่ 1-2 ชั่วโมง ฤทธิ์อยู่ได้นาน 4-6 ชั่วโมง ส่วนยาน้ำสำหรับเด็กมักออกฤทธิ์เร็วกว่าเล็กน้อยเพราะดูดซึมง่ายกว่า

ถ้ากินตอนท้องว่างอาจออกฤทธิ์เร็วขึ้นเล็กน้อย แต่ถ้ากระเพาะไวต่อการระคายเคือง กินพร้อมน้ำเปล่าหรือหลังอาหารเล็กน้อยได้เช่นกัน ไม่จำเป็นต้องกินพร้อมอาหารเสมอไปเหมือนยากลุ่ม NSAID

ปัจจัยที่มีผลต่อความเร็วในการออกฤทธิ์ ได้แก่ รูปแบบยา (ยาน้ำดูดซึมเร็วกว่ายาเม็ด) ปริมาณอาหารในกระเพาะ และการทำงานของตับ หากกินแล้ว 2 ชั่วโมงอาการยังไม่ดีขึ้นเลย อาจต้องพิจารณาสาเหตุอื่นร่วมด้วยและปรึกษาเภสัชกร

Paracetamol ลดไข้และปวดได้ดี แต่ไม่มีฤทธิ์ต้านการอักเสบ จึงเหมาะกับไข้ ปวดหัว ปวดทั่วไป ส่วนยากลุ่ม NSAID (เช่น ไอบูโพรเฟน) มีฤทธิ์ต้านอักเสบเพิ่มเติม เหมาะกับอาการปวดที่มีการอักเสบร่วมด้วย เช่น ข้อบวมหรือกล้ามเนื้ออักเสบ

Paracetamol ระคายเคืองกระเพาะน้อยกว่า จึงมักเป็นตัวเลือกแรกสำหรับคนที่มีปัญหากระเพาะหรือเด็กเล็ก ดูรายละเอียดยากลุ่ม NSAID เพิ่มเติมได้ที่ ยาแก้ปวด

บางกรณีแพทย์อาจแนะนำให้สลับใช้ Paracetamol กับ NSAID เพื่อควบคุมไข้สูงที่ลดยาก แต่ต้องอยู่ภายใต้คำแนะนำของแพทย์เท่านั้น ไม่ควรกินสองกลุ่มพร้อมกันเองโดยไม่ปรึกษา เพราะแต่ละกลุ่มมีข้อควรระวังต่างกัน

การกินพาราเซตามอลเกินขนาดเป็นสาเหตุอันดับต้นของภาวะตับวายเฉียบพลันทั่วโลก อันตรายที่สุดคือ การกินซ้ำซ้อนโดยไม่รู้ตัว เพราะยาแก้หวัด ยาแก้ปวดตัวผสม และยาแก้ไข้หลายยี่ห้อมีพาราเซตามอลเป็นส่วนประกอบอยู่แล้ว

กฎกันกินซ้ำซ้อน: ก่อนกินยาตัวใหม่ทุกครั้ง อ่านฉลากส่วนประกอบว่ามีคำว่า Paracetamol หรือ Acetaminophen ซ่อนอยู่หรือไม่ และรวมปริมาณจากทุกยาที่กินในวันเดียวกันให้ไม่เกิน 4 กรัม อาการเตือนภาวะเป็นพิษ ได้แก่ คลื่นไส้ อาเจียน ปวดท้องขวาบน ตัวเหลืองตาเหลือง ควรพบแพทย์ทันที

หากสงสัยว่ากินเกินขนาด ควรรีบไปโรงพยาบาลทันทีแม้ยังไม่มีอาการ เพราะภาวะตับเสียหายอาจไม่แสดงอาการในช่วง 24 ชั่วโมงแรก การรักษาด้วยยาต้านพิษได้ผลดีที่สุดเมื่อให้เร็วภายในไม่กี่ชั่วโมงหลังกินเกินขนาด

กรอบการเลือก Paracetamol ที่ Intimo Life ใช้ 2 เงื่อนไขหลัก คือ อายุ/ความสามารถกลืนยา และ ความสะดวกในการพกพา

• เด็กเล็กหรือกลืนเม็ดยาไม่ได้ → เลือกยาน้ำ Tempra Forte 250mg/5ml ตวงตามน้ำหนักตัว
• ผู้ใหญ่ต้องการยาเม็ดมาตรฐานพกพาง่าย → Tylenol หรือ Sara ขนาด 500mg ต่อเม็ด

ทั้งสามตัวออกฤทธิ์เหมือนกันเพราะเป็นสารตัวเดียวกัน ต่างกันแค่รูปแบบและความเข้มข้น เลือกตามช่วงวัยและไลฟ์สไตล์ของผู้ใช้เป็นหลัก

ถ้าไม่แน่ใจว่าจะเลือกแบบไหน ให้เริ่มจากคำถามง่ายๆ ว่า "ผู้ใช้กลืนเม็ดยาได้หรือไม่" ถ้าได้ก็เลือกยาเม็ดเพราะพกพาสะดวก ถ้าไม่ได้ (เด็กเล็ก หรือผู้สูงอายุที่กลืนลำบาก) ให้เลือกยาน้ำเสมอ