กระเพาะปัสสาวะอักเสบ เกิดจากอะไร? สาเหตุและปัจจัยเสี่ยง

สาเหตุหลักของกระเพาะปัสสาวะอักเสบ

กระเพาะปัสสาวะอักเสบ (Cystitis) ส่วนใหญ่เกิดจาก การติดเชื้อแบคทีเรีย โดยตัวการหลักคือ Escherichia coli (E. coli) ซึ่งเป็นแบคทีเรียที่อาศัยอยู่ในลำไส้ตามปกติ แต่เมื่อเข้าสู่ระบบทางเดินปัสสาวะก็จะก่อให้เกิดการติดเชื้อ

กลไกการติดเชื้อ

แบคทีเรียเข้าสู่ร่างกายผ่าน ท่อปัสสาวะ (urethra) แล้วเคลื่อนตัวขึ้นไปยังกระเพาะปัสสาวะ กระบวนการนี้เรียกว่า ascending infection ซึ่งเป็นเส้นทางการติดเชื้อที่พบบ่อยที่สุด

เชื้อ E. coli มีโปรตีนบนผิวเซลล์ที่เรียกว่า fimbriae ทำหน้าที่เกาะยึดผนังกระเพาะปัสสาวะ ทำให้ร่างกายขับออกได้ยากแม้จะปัสสาวะบ่อย

ทำไมผู้หญิงถึงเป็นบ่อยกว่าผู้ชาย?

ผู้หญิงมีโอกาสเป็นกระเพาะปัสสาวะอักเสบ มากกว่าผู้ชายถึง 30 เท่า และผู้หญิงกว่า 50-60% จะเป็นอย่างน้อย 1 ครั้งในชีวิต สาเหตุหลักมาจากความแตกต่างทางกายวิภาค

ความแตกต่างทางกายวิภาค

• ท่อปัสสาวะผู้หญิงสั้นกว่า — ยาวเพียง ~4 ซม. เทียบกับผู้ชายที่ยาว ~20 ซม. ทำให้แบคทีเรียเดินทางถึงกระเพาะปัสสาวะได้เร็วกว่า
• ตำแหน่งท่อปัสสาวะ — อยู่ใกล้ทวารหนักและช่องคลอด ซึ่งเป็นแหล่งสะสมของแบคทีเรีย
• ผู้ชายมีต่อมลูกหมาก — สร้างสารต้านแบคทีเรียช่วยป้องกันการติดเชื้อเพิ่มเติม

ฮอร์โมนเอสโตรเจนกับการติดเชื้อ

ฮอร์โมนเอสโตรเจนมีบทบาทสำคัญในการรักษาสมดุลแบคทีเรียดีในช่องคลอด (Lactobacillus) ซึ่งช่วยสร้างสภาพแวดล้อมเป็นกรดที่ยับยั้งเชื้อก่อโรค เมื่อระดับเอสโตรเจนลดลง เช่น ในวัยหมดประจำเดือน แบคทีเรียดีจะลดลงตาม ทำให้เสี่ยงต่อการติดเชื้อมากขึ้น

พฤติกรรมที่ทำให้เสี่ยงโดยไม่รู้ตัว

หลายคนอาจมีพฤติกรรมที่เพิ่มความเสี่ยงโดยไม่รู้ตัว ลองเช็คดูว่าตัวเองมีข้อไหนบ้าง

🚽 กลั้นปัสสาวะเป็นประจำ

การกลั้นปัสสาวะทำให้ปัสสาวะค้างอยู่ในกระเพาะปัสสาวะนาน กลายเป็นแหล่งเพาะเชื้อชั้นดี ควรปัสสาวะทุก 3-4 ชั่วโมง และไม่ควรกลั้นเมื่อรู้สึกปวด

💧 ดื่มน้ำน้อยเกินไป

น้ำช่วยชะล้างแบคทีเรียออกจากระบบทางเดินปัสสาวะ การดื่มน้ำน้อยทำให้ปัสสาวะเข้มข้นและปัสสาวะน้อยครั้ง แนะนำดื่มน้ำอย่างน้อย 6-8 แก้วต่อวัน

🧻 เช็ดทำความสะอาดผิดทาง

การเช็ดจากหลังไปหน้า (ทวารหนักไปท่อปัสสาวะ) เป็นการนำแบคทีเรียจากลำไส้มาสู่ท่อปัสสาวะโดยตรง ควรเช็ด จากหน้าไปหลัง เสมอ

🩲 ใส่ชุดชั้นในที่ไม่ระบายอากาศ

ชุดชั้นในที่รัดแน่นหรือทำจากวัสดุสังเคราะห์ทำให้บริเวณอวัยวะเพศอับชื้น เป็นสภาพแวดล้อมที่แบคทีเรียเจริญเติบโตได้ดี ควรเลือกชุดชั้นในผ้าฝ้ายที่ระบายอากาศได้

🧴 ใช้ผลิตภัณฑ์ทำความสะอาดจุดซ่อนเร้นที่มีสารเคมีรุนแรง

สบู่ที่มีน้ำหอม สารเคมี หรือผลิตภัณฑ์สวนล้างช่องคลอด (douching) ทำลายสมดุลแบคทีเรียดีในช่องคลอด ทำให้เชื้อก่อโรคเติบโตง่ายขึ้น

ปัจจัยเสี่ยงตามช่วงวัยและสภาวะร่างกาย

วัยเจริญพันธุ์ (18-45 ปี)

• การมีเพศสัมพันธ์ เป็นปัจจัยเสี่ยงอันดับต้นๆ ในวัยนี้ จนมีคำเรียกว่า "honeymoon cystitis"
• การใช้ สารฆ่าอสุจิ (spermicide) และ ห่วงคุมกำเนิดแบบไดอะแฟรม เพิ่มความเสี่ยง เพราะเปลี่ยนแปลงสมดุลแบคทีเรียในช่องคลอด
• การตั้งครรภ์ ทำให้มดลูกที่ขยายตัวกดทับกระเพาะปัสสาวะ ปัสสาวะค้างง่ายขึ้น

วัยหมดประจำเดือน (>45 ปี)

• ระดับ เอสโตรเจนลดลง ทำให้เยื่อบุช่องคลอดและท่อปัสสาวะบางลง
• Lactobacillus ในช่องคลอดลดลง สูญเสียกลไกป้องกันตามธรรมชาติ
• ผู้หญิงอายุ 65 ปีขึ้นไป มีอัตราการเกิดกระเพาะปัสสาวะอักเสบสูงถึง ~20%

ผู้ที่มีโรคประจำตัว

• เบาหวาน — น้ำตาลในปัสสาวะเป็นอาหารของแบคทีเรีย + ภูมิคุ้มกันทำงานได้ไม่เต็มที่
• ภูมิคุ้มกันบกพร่อง — ร่างกายต่อสู้กับเชื้อโรคได้น้อยลง
• นิ่วในทางเดินปัสสาวะ — ขัดขวางการไหลของปัสสาวะ ทำให้ปัสสาวะค้าง
• ต่อมลูกหมากโต (ในผู้ชาย) — กดทับท่อปัสสาวะ ปัสสาวะไม่หมด

สถิติที่น่าสนใจเกี่ยวกับสาเหตุกระเพาะปัสสาวะอักเสบ

• 🔬 75-90% ของกระเพาะปัสสาวะอักเสบแบบไม่ซับซ้อนเกิดจากเชื้อ E. coli
• 👩 ผู้หญิง 50-60% จะเป็นกระเพาะปัสสาวะอักเสบอย่างน้อย 1 ครั้งในชีวิต
• 🔄 ผู้หญิงที่เคยเป็น 27% จะกลับมาเป็นซ้ำภายใน 6 เดือน
• 💑 การมีเพศสัมพันธ์เพิ่มความเสี่ยง 3-4 เท่า ในผู้หญิงวัยเจริญพันธุ์
• 🌍 ทั่วโลกมีผู้ป่วยติดเชื้อทางเดินปัสสาวะ 404.61 ล้านราย ในปี 2019
• 👵 ผู้หญิงอายุ 65+ มีอัตราการเกิดกระเพาะปัสสาวะอักเสบ ~20%