วิธีป้องกันกระเพาะปัสสาวะอักเสบ ไม่ให้เป็นซ้ำ

ทำไมต้องป้องกัน? ความเสี่ยงของการเป็นซ้ำ

กระเพาะปัสสาวะอักเสบเป็นโรคที่ กลับมาเป็นซ้ำได้บ่อยมาก โดยเฉพาะในผู้หญิง ข้อมูลจากงานวิจัยพบว่า:

• ผู้หญิงที่เคยเป็นกระเพาะปัสสาวะอักเสบ 27% จะกลับมาเป็นซ้ำภายใน 6 เดือน และ 44-70% จะเป็นซ้ำภายใน 1 ปี — American Family Physician
• ผู้หญิงประมาณ 20-30% ที่เคยเป็น UTI จะมีอาการเป็นซ้ำ — Mayo Clinic
• ทั่วโลกมีผู้ป่วย UTI มากกว่า 404 ล้านรายในปี 2019 — The Lancet

การรักษาด้วยยาปฏิชีวนะทุกครั้งที่เป็นซ้ำ นอกจากจะสร้างภาระค่าใช้จ่ายแล้ว ยังเพิ่มความเสี่ยงต่อ เชื้อดื้อยา อีกด้วย ดังนั้นการป้องกันจึงสำคัญกว่าการรักษา

10 วิธีป้องกันกระเพาะปัสสาวะอักเสบในชีวิตประจำวัน

1. ดื่มน้ำให้เพียงพอ

น้ำช่วย "ชะล้าง" แบคทีเรียออกจากทางเดินปัสสาวะ งานวิจัยจาก JAMA Internal Medicine พบว่าผู้หญิงที่ดื่มน้ำเพิ่มขึ้น 1.5 ลิตร/วัน มีอัตราการเป็น UTI ซ้ำ ลดลง 48%

เป้าหมาย: ดื่มน้ำอย่างน้อย 1.5-2 ลิตร/วัน (ประมาณ 6-8 แก้ว) สังเกตสีปัสสาวะ — ถ้าเป็นสีเหลืองอ่อนใสแสดงว่าดื่มน้ำเพียงพอ

2. อย่ากลั้นปัสสาวะ

การกลั้นปัสสาวะนานทำให้แบคทีเรียมีเวลาเพาะตัวในกระเพาะปัสสาวะ ควรปัสสาวะทุก 3-4 ชั่วโมง และไม่ควรกลั้นเมื่อรู้สึกปวด

3. ปัสสาวะหลังมีเพศสัมพันธ์

นี่คือวิธีป้องกันที่ สำคัญที่สุดข้อหนึ่ง สำหรับผู้หญิง การปัสสาวะภายใน 15-30 นาที หลังมีเพศสัมพันธ์ช่วยชะล้างแบคทีเรียที่อาจเข้าสู่ท่อปัสสาวะระหว่างกิจกรรม — แนะนำโดย NHS

4. เช็ดจากหน้าไปหลัง

หลังเข้าห้องน้ำ ให้เช็ดจาก ด้านหน้าไปด้านหลัง เสมอ เพื่อป้องกันไม่ให้แบคทีเรียจากทวารหนัก (โดยเฉพาะ E. coli) แพร่มาที่ท่อปัสสาวะ

5. หลีกเลี่ยงผลิตภัณฑ์ที่ระคายเคือง

ผลิตภัณฑ์ทำความสะอาดจุดซ่อนเร้นที่มี น้ำหอม สบู่ที่มีฤทธิ์เป็นด่างแรง สเปรย์ระงับกลิ่น หรือ ผลิตภัณฑ์สวนล้างช่องคลอด (douche) สามารถทำลายสมดุลแบคทีเรียดีในบริเวณอวัยวะเพศ ทำให้เชื้อก่อโรคเติบโตง่ายขึ้น — Mayo Clinic

6. สวมชุดชั้นในผ้าฝ้าย

ผ้าฝ้ายระบายอากาศได้ดี ช่วยลดความชื้นบริเวณอวัยวะเพศ หลีกเลี่ยง กางเกงรัดรูป และ ชุดชั้นในผ้าใยสังเคราะห์ ที่กักเก็บความชื้น

7. เปลี่ยนวิธีคุมกำเนิด (ถ้าจำเป็น)

การใช้ ยาฆ่าเชื้ออสุจิ (spermicide) และ ฝาครอบปากมดลูก (diaphragm) เพิ่มความเสี่ยงต่อ UTI หากเป็นซ้ำบ่อย ควรปรึกษาแพทย์เพื่อเปลี่ยนวิธีคุมกำเนิด — NHS

8. อาบน้ำฝักบัวแทนแช่อ่าง

การแช่อ่างอาบน้ำนานอาจทำให้แบคทีเรียเข้าสู่ท่อปัสสาวะได้ง่ายขึ้น หากเป็นซ้ำบ่อย ควรเปลี่ยนมาอาบน้ำฝักบัวแทน

9. ดูแลเรื่องท้องผูก

ท้องผูกทำให้กระเพาะปัสสาวะถูกกดทับ ปัสสาวะไม่หมด เพิ่มโอกาสให้แบคทีเรียเจริญเติบโต ควรกินอาหารที่มีไฟเบอร์สูงและดื่มน้ำเพียงพอ

10. ระวังเรื่องเอสโตรเจนในวัยหมดประจำเดือน

ผู้หญิงวัยหมดประจำเดือนมีระดับเอสโตรเจนลดลง ทำให้เนื้อเยื่อในช่องคลอดและท่อปัสสาวะบางลง เพิ่มความเสี่ยงต่อ UTI การใช้ เอสโตรเจนเฉพาะที่ (vaginal estrogen) ตามคำแนะนำของแพทย์สามารถช่วยลดการเป็นซ้ำได้ — American Urological Association

Cranberry ช่วยป้องกันได้จริงไหม?

Cranberry เป็นหนึ่งในตัวช่วยป้องกัน UTI ที่ถูกพูดถึงมากที่สุด และมีหลักฐานทางวิทยาศาสตร์สนับสนุนมากขึ้นเรื่อยๆ

กลไกการทำงาน

Cranberry มีสาร Proanthocyanidins (PACs) ที่ช่วย ป้องกันไม่ให้แบคทีเรีย E. coli เกาะติดผนังกระเพาะปัสสาวะ ทำให้แบคทีเรียถูกชะล้างออกไปพร้อมปัสสาวะได้ง่ายขึ้น

หลักฐานทางวิทยาศาสตร์

• Cochrane Review 2023 วิเคราะห์ข้อมูลจาก 50 การศึกษา (8,857 คน) พบว่า Cranberry ลดความเสี่ยงการเป็น UTI ซ้ำได้ประมาณ 27% เมื่อเทียบกับยาหลอก — Cochrane Library
• ได้ผลดีที่สุดในกลุ่ม ผู้หญิงที่เป็น UTI ซ้ำบ่อย และ เด็ก

รูปแบบที่แนะนำ

• น้ำ Cranberry แท้ 100% (ไม่ใช่น้ำผลไม้ผสมที่มีน้ำตาลสูง)
• แคปซูล/เม็ด Cranberry extract — สะดวกกว่าและควบคุมปริมาณ PACs ได้ดีกว่า
• ปริมาณ PACs ที่แนะนำ: อย่างน้อย 36 mg/วัน

ข้อควรระวัง

• Cranberry ไม่ใช่ยารักษา — ใช้เพื่อ "ป้องกัน" เท่านั้น ถ้ามีอาการแล้วต้องพบแพทย์
• ผู้ที่ทานยา Warfarin ควรปรึกษาแพทย์ก่อน เพราะ Cranberry อาจเพิ่มฤทธิ์ยา
• น้ำ Cranberry บางยี่ห้อมีน้ำตาลสูง ควรเลือกแบบไม่เติมน้ำตาล

D-mannose และ Probiotics — ตัวช่วยที่น่าจับตา

D-mannose

D-mannose เป็นน้ำตาลธรรมชาติที่พบในผลไม้บางชนิด (เช่น Cranberry, แอปเปิล, พีช) ทำงานคล้าย Cranberry คือ จับกับแบคทีเรีย E. coli ไม่ให้เกาะผนังกระเพาะปัสสาวะ

• งานวิจัยจาก World Journal of Urology พบว่า D-mannose 2 กรัม/วัน ลดอัตราการเป็น UTI ซ้ำได้ใกล้เคียงกับยาปฏิชีวนะ Nitrofurantoin
• ข้อดี: ผลข้างเคียงน้อยมาก ไม่ทำให้เกิดเชื้อดื้อยา
• ข้อจำกัด: ยังต้องการงานวิจัยขนาดใหญ่เพิ่มเติม และ ได้ผลเฉพาะ UTI ที่เกิดจาก E. coli เท่านั้น

Probiotics

Probiotics โดยเฉพาะสายพันธุ์ Lactobacillus ช่วยรักษาสมดุลแบคทีเรียดีในช่องคลอดและทางเดินปัสสาวะ

• สายพันธุ์ที่มีหลักฐานมากที่สุด: Lactobacillus rhamnosus GR-1 และ Lactobacillus reuteri RC-14
• งานวิจัยจาก FEMS Immunology & Medical Microbiology พบว่า Probiotics ช่วยลดการเป็น UTI ซ้ำในผู้หญิง
• สามารถใช้ร่วมกับ Cranberry หรือ D-mannose ได้

วิธีป้องกันสำหรับคนที่เป็นซ้ำบ่อย (Recurrent UTI)

สำหรับคนที่เป็นกระเพาะปัสสาวะอักเสบ ≥2 ครั้งใน 6 เดือน หรือ ≥3 ครั้งใน 1 ปี ถือว่าเป็น Recurrent UTI ซึ่งต้องการแนวทางป้องกันที่เข้มข้นกว่าปกติ

แนวทางป้องกันแบบขั้นบันได

ขั้นที่ 1 — ปรับพฤติกรรม (ทำทุกคน)

• ดื่มน้ำเพิ่ม 1.5 ลิตร/วัน
• ปัสสาวะหลังมีเพศสัมพันธ์
• เช็ดจากหน้าไปหลัง
• หลีกเลี่ยงผลิตภัณฑ์ระคายเคือง

ขั้นที่ 2 — เสริมด้วยอาหารเสริม

• Cranberry extract (PACs ≥36 mg/วัน)
• D-mannose 2 กรัม/วัน
• Probiotics สายพันธุ์ Lactobacillus

ขั้นที่ 3 — ปรึกษาแพทย์เรื่องยาป้องกัน

• ยาปฏิชีวนะขนาดต่ำ (low-dose prophylaxis)
• Vaginal estrogen สำหรับวัยหมดประจำเดือน
• Methenamine hippurate เป็นทางเลือกที่ไม่ใช่ยาปฏิชีวนะ

ยาปฏิชีวนะป้องกัน (Antibiotic Prophylaxis) ใช้เมื่อไร?

ยาปฏิชีวนะป้องกันเป็นทางเลือกสำหรับผู้ที่เป็น Recurrent UTI และวิธีอื่นไม่ได้ผล โดยแพทย์อาจสั่งยาในรูปแบบ:

รูปแบบการใช้ยาป้องกัน

1. Continuous prophylaxis — ทานยาปฏิชีวนะขนาดต่ำทุกวัน นาน 3-6 เดือน
2. Post-coital prophylaxis — ทานยา 1 โดสหลังมีเพศสัมพันธ์ (สำหรับคนที่ UTI สัมพันธ์กับเพศสัมพันธ์)
3. Self-start therapy — แพทย์จ่ายยาให้เตรียมไว้ เริ่มทานเองเมื่อเริ่มมีอาการ

ข้อควรรู้

• ต้อง สั่งโดยแพทย์เท่านั้น ห้ามซื้อทานเอง
• มีความเสี่ยงต่อ เชื้อดื้อยา และ ผลข้างเคียงจากยา (เช่น ท้องเสีย เชื้อราในช่องคลอด)
• แพทย์จะพิจารณาเป็นรายบุคคลตามประวัติและความถี่ของการเป็นซ้ำ

ยาปฏิชีวนะที่ใช้บ่อยในการป้องกัน ได้แก่ Nitrofurantoin, Trimethoprim-sulfamethoxazole และ Fosfomycin — European Association of Urology

หากแพทย์วินิจฉัยว่าจำเป็นต้องใช้ยาปฏิชีวนะรักษา สามารถสั่งซื้อยาปฏิชีวนะที่เกี่ยวข้องได้ที่ Intimo Life เช่น B-Ciprofloxacin, Cifloxin, Cobay-500, Augmentin และ AMK โดยสามารถสมัครสมาชิกและปรึกษาเภสัชกรก่อนสั่งซื้อได้