ภูมิแพ้อากาศ

ภูมิแพ้อากาศ (Allergic Rhinitis) คือปฏิกิริยาของระบบภูมิคุ้มกันที่ตอบสนองต่อสารก่อภูมิแพ้ (Allergen) ที่เข้าสู่ร่างกายทางการหายใจ ร่างกายเข้าใจผิดว่าสารเหล่านี้เป็นอันตราย จึงปล่อยสารฮิสตามีน (Histamine) ออกมา ทำให้เกิดอาการจาม คัดจมูก น้ำมูกไหล คันตา และอาการอื่นๆ

ภูมิแพ้อากาศแบ่งเป็น 2 ชนิดหลัก คือ ภูมิแพ้ตลอดปี (Perennial) ที่เกิดจากสารก่อภูมิแพ้ที่มีอยู่ตลอด เช่น ไรฝุ่น ขนสัตว์ เชื้อรา ซึ่งพบบ่อยที่สุดในคนไทย และ ภูมิแพ้ตามฤดูกาล (Seasonal / Hay Fever) ที่เกิดจากเกสรดอกไม้ตามฤดูกาล

อาการแบ่งเป็นกลุ่มตามอวัยวะที่ได้รับผลกระทบ

🤧 อาการทางจมูก — จามรัวๆ ติดกันหลายครั้ง โดยเฉพาะตอนเช้าหรือเมื่อสัมผัสสิ่งกระตุ้น / คัดจมูก หายใจไม่สะดวก / น้ำมูกไหลใสเป็นน้ำ / คันจมูก ขยี้จมูกบ่อย

👁️ อาการทางตา (ภูมิแพ้ขึ้นตา) — คันตามาก ขยี้ตาบ่อย / ตาแดง ตาบวม น้ำตาไหล / ภูมิแพ้ขึ้นตาทำให้รู้สึกเหมือนมีเม็ดทรายในตา / ตาไวต่อแสง / ขอบตาบวม โดยเฉพาะตอนเช้า

🩹 อาการทางผิวหนัง — ลมพิษ ผื่นแดงคัน / ผิวแห้ง แพ้ง่าย

😴 อาการอื่นๆ — นอนไม่หลับเพราะคัดจมูก / เหนื่อยล้า ง่วงนอนกลางวัน / ปวดศีรษะ / สมาธิลดลง มีผลต่อการเรียนและการทำงาน

ในประเทศไทย ตัวกระตุ้นหลักๆ ที่ทำให้ภูมิแพ้กำเริบ ได้แก่

🦠 ไรฝุ่น (Dust Mites) — ตัวกระตุ้นอันดับ 1 ในคนไทย อยู่ในที่นอน หมอน ผ้าห่ม พรม ตุ๊กตา

🌫️ ฝุ่น PM2.5 และมลพิษทางอากาศ — ปัญหาใหญ่ในเมืองใหญ่และช่วงฤดูหมอกควัน ทำให้อาการภูมิแพ้แย่ลงอย่างชัดเจน

🌿 เกสรดอกไม้ เกสรหญ้า — พบมากในช่วงเปลี่ยนฤดูกาล

🐱 ขนสัตว์เลี้ยง — โดยเฉพาะแมวและสุนัข จริงๆ แล้วตัวกระตุ้นคือรังแคและน้ำลายของสัตว์ ไม่ใช่ขนโดยตรง

🍄 เชื้อราและสปอร์ — พบในที่ชื้น ห้องน้ำ เครื่องปรับอากาศที่ไม่ได้ทำความสะอาด

🚬 ควันบุหรี่ ธูป สารเคมี น้ำหอมแรง — เป็นสารระคายเคืองที่ทำให้อาการภูมิแพ้กำเริบ

Telfast เป็นยาแก้แพ้กลุ่ม Antihistamine รุ่นที่ 2 (Second-generation) ตัวยา Fexofenadine ออกฤทธิ์โดยการบล็อกตัวรับฮิสตามีน (H1 receptor) ทำให้ร่างกายไม่ตอบสนองต่อฮิสตามีนที่ถูกปล่อยออกมาเมื่อสัมผัสสารก่อภูมิแพ้

ข้อดีของ Telfast — ไม่ทำให้ง่วงนอน (ต่างจากยาแก้แพ้รุ่นเก่าอย่าง Chlorpheniramine ที่ทำให้ง่วงมาก) / ออกฤทธิ์เร็วภายใน 1-3 ชั่วโมง / ฤทธิ์ยาวนาน 24 ชั่วโมง ทานวันละครั้ง / ลดอาการจาม คัดจมูก น้ำมูก คันจมูก คันตา ภูมิแพ้ขึ้นตา ลมพิษ

Nasonex เป็นสเปรย์พ่นจมูกที่มีตัวยาสเตียรอยด์ Mometasone Furoate ออกฤทธิ์ลดการอักเสบบริเวณเยื่อบุจมูกโดยตรง ทำให้คัดจมูกลดลง น้ำมูกน้อยลง หายใจสะดวกขึ้น

ข้อดีของ Nasonex — เป็นยารักษาภูมิแพ้อากาศทางจมูกที่ได้ผลดีที่สุดตามแนวทางเวชปฏิบัติ / ออกฤทธิ์เฉพาะที่ ดูดซึมเข้ากระแสเลือดน้อยมาก จึงมีผลข้างเคียงน้อย / ไม่ทำให้ง่วง / พ่นวันละ 2 ครั้ง (เช้า-เย็น) หรือวันละครั้ง แล้วแต่ความรุนแรง / เริ่มเห็นผลเต็มที่ภายใน 1-2 สัปดาห์

วิธีพ่นที่ถูกต้อง — เขย่าขวดก่อนใช้ / เงยหน้าเล็กน้อย สอดปลายหัวพ่นเข้ารูจมูก / ชี้หัวพ่นไปทางด้านนอก (ห่างจากผนังกั้นจมูก) / กดพ่น 1-2 ครั้งต่อรูจมูก พร้อมสูดเข้าเบาๆ / ห้ามสั่งน้ำมูกแรงหลังพ่น

ทั้งสองชนิดมีจุดเด่นต่างกัน ขึ้นอยู่กับอาการที่เป็น

ยาแก้แพ้แบบกิน (Telfast) — เหมาะสำหรับอาการครอบคลุมหลายจุด เช่น จาม คัดจมูก คันตา ภูมิแพ้ขึ้นตา ลมพิษ ผื่นแพ้ / ออกฤทธิ์เร็ว เหมาะกับอาการเฉียบพลัน / สะดวก ทานวันละเม็ด

สเปรย์พ่นจมูก (Nasonex) — เหมาะสำหรับอาการทางจมูกเป็นหลัก โดยเฉพาะคัดจมูกเรื้อรัง / ได้ผลดีกว่ายากินสำหรับอาการคัดจมูก / เหมาะสำหรับใช้ประจำวันระยะยาว / ผลข้างเคียงน้อยเพราะออกฤทธิ์เฉพาะที่

ใช้ร่วมกันได้ — หากมีอาการทั้งทางจมูก ทางตา (ภูมิแพ้ขึ้นตา) และผิวหนัง สามารถใช้ทั้ง Telfast และ Nasonex พร้อมกันได้เพื่อผลลัพธ์ที่ดีที่สุด ปรึกษาเภสัชกรเพื่อวางแผนการใช้ยา

ภูมิแพ้ขึ้นตา เป็นอาการที่พบร่วมกับภูมิแพ้อากาศบ่อยมาก เกิดจากสารก่อภูมิแพ้สัมผัสกับเยื่อบุตา ทำให้คันตา ตาแดง ตาบวม น้ำตาไหล รู้สึกเหมือนมีเม็ดทรายในตา

วิธีรักษาภูมิแพ้ขึ้นตา — ยาแก้แพ้แบบกิน (Telfast) ช่วยลดอาการคันตาและตาแดงได้ / ยาหยอดตาแก้แพ้ (Antihistamine Eye Drops) ช่วยเฉพาะที่ / ประคบเย็นช่วยลดอาการบวมและคัน / อย่าขยี้ตา เพราะยิ่งขยี้ยิ่งอักเสบ

เมื่อไหร่ควรพบจักษุแพทย์ — ตาแดงมากร่วมกับตาเจ็บหรือมองเห็นไม่ชัด / มีขี้ตาเหลืองหรือเขียว (อาจเป็นการติดเชื้อ ไม่ใช่ภูมิแพ้) / อาการไม่ดีขึ้นหลังใช้ยาแก้แพ้

หลายคนสับสนระหว่างสองอาการนี้ เพราะมีอาการคล้ายกัน

ภูมิแพ้อากาศ — ไม่มีไข้ / น้ำมูกใสเป็นน้ำตลอด / จามรัวๆ หลายครั้งติดกัน / คันจมูก คันตา ภูมิแพ้ขึ้นตา / อาการเป็นนานหลายสัปดาห์หรือเดือน / มักเป็นซ้ำๆ ตามฤดูกาลหรือเมื่อสัมผัสตัวกระตุ้น

หวัดธรรมดา — อาจมีไข้ต่ำๆ / น้ำมูกเริ่มใสแล้วเปลี่ยนเป็นข้นเหลืองหรือเขียว / จามไม่รัวมาก / ไม่ค่อยคันตา / อาการหายภายใน 7-10 วัน / ไม่เป็นซ้ำตามรูปแบบเดิม

การแยกแยะให้ถูกต้องสำคัญเพราะวิธีรักษาต่างกัน ภูมิแพ้ใช้ยาแก้แพ้ ส่วนหวัดเป็นไวรัสที่หายเอง ไม่ต้องใช้ยาฆ่าเชื้อ (อ่านเพิ่มเติมเรื่องยาปฏิชีวนะ)

นอกจากยาแล้ว การปรับสิ่งแวดล้อมช่วยลดอาการได้มาก

🛏️ ห้องนอน — ใช้ผ้าปูที่นอนกันไรฝุ่น / ซักผ้าปูและปลอกหมอนด้วยน้ำร้อน 60°C ทุกสัปดาห์ / ลดตุ๊กตาผ้าและพรมในห้องนอน / ใช้เครื่องฟอกอากาศที่มีแผ่นกรอง HEPA

🏠 บ้าน — ดูดฝุ่นเป็นประจำด้วยเครื่องดูดฝุ่นที่มีแผ่นกรอง HEPA / ล้างเครื่องปรับอากาศทุก 1-2 เดือน / ลดความชื้นในบ้านเพื่อป้องกันเชื้อรา

😷 นอกบ้าน — สวมหน้ากากเมื่อฝุ่น PM2.5 สูง / หลีกเลี่ยงการออกนอกบ้านช่วงที่เกสรดอกไม้เยอะ / เมื่อกลับบ้านควรอาบน้ำและเปลี่ยนเสื้อผ้าเพื่อลดสารก่อภูมิแพ้ที่ติดตัว

👃 ล้างจมูก — ใช้น้ำเกลือล้างจมูก (Nasal Irrigation) ช่วยชะล้างสารก่อภูมิแพ้ออกจากโพรงจมูกได้ดีมาก แนะนำทำเป็นประจำทุกวัน

ภูมิแพ้อากาศส่วนใหญ่ดูแลตัวเองได้ด้วยยาและการปรับสิ่งแวดล้อม แต่ควรพบแพทย์หากมีอาการดังนี้

🚨 ใช้ยาแก้แพ้แล้วอาการไม่ดีขึ้นภายใน 2 สัปดาห์ / มีอาการหอบหืดร่วมด้วย (หายใจเสียงหวีด แน่นหน้าอก) / มีอาการไซนัสอักเสบซ้ำๆ (ปวดบริเวณโหนกแก้ม หน้าผาก น้ำมูกข้นเหลืองเขียว) / มีอาการภูมิแพ้ขึ้นตารุนแรง ตาเจ็บ มองเห็นไม่ชัด / อาการรุนแรงจนกระทบการนอน การเรียน หรือการทำงานอย่างมาก / ต้องการตรวจหาสารก่อภูมิแพ้ (Allergy Test) เพื่อรู้แน่ชัดว่าแพ้อะไร