ผลข้างเคียงของยาคุมกำเนิด มีอะไรบ้าง? อาการที่ต้องรู้ก่อนเริ่มกิน

ทำไมยาคุมกำเนิดถึงมีผลข้างเคียง?

ยาคุมกำเนิดทำงานโดยเพิ่มฮอร์โมนสังเคราะห์เข้าไปในร่างกาย ซึ่งฮอร์โมนเหล่านี้ไม่ได้ส่งผลแค่ระบบสืบพันธุ์เท่านั้น แต่ยังมีอิทธิพลต่อระบบอื่นๆ ด้วย ไม่ว่าจะเป็นระบบไหลเวียนเลือด ระบบประสาท อารมณ์ และผิวพรรณ

ยาคุมฮอร์โมนรวม (Combined pill) มีทั้งเอสโตรเจนและโปรเจสติน ซึ่งเอสโตรเจนเป็นตัวที่มักทำให้เกิดผลข้างเคียงมากกว่า ส่วนยาคุมฮอร์โมนเดี่ยว (Progestin-only pill) มีเฉพาะโปรเจสติน จึงมักมีผลข้างเคียงน้อยกว่า

สิ่งสำคัญคือ ผลข้างเคียงส่วนใหญ่เป็นเรื่องปกติที่เกิดขึ้นในช่วงที่ร่างกายกำลังปรับตัว และมักจะดีขึ้นภายใน 2-3 เดือนแรก

ผลข้างเคียงที่พบบ่อย (และมักหายไปเอง)

คลื่นไส้

เป็นอาการที่พบบ่อยที่สุดในช่วงแรกที่เริ่มกินยาคุม โดยเฉพาะยาคุมฮอร์โมนรวม เพราะร่างกายยังไม่ชินกับระดับเอสโตรเจนที่เพิ่มขึ้น

วิธีรับมือ:

• กินยาคุมพร้อมอาหารหรือก่อนนอน
• หลีกเลี่ยงการกินยาตอนท้องว่าง
• หากคลื่นไส้รุนแรงหรือไม่ดีขึ้นหลัง 3 เดือน ควรปรึกษาเภสัชกรหรือแพทย์เพื่อเปลี่ยนสูตร

เลือดออกกะปริบกะปรอย (Breakthrough Bleeding)

การมีเลือดออกเล็กน้อยระหว่างรอบเดือนเป็นเรื่องปกติ โดยเฉพาะใน 1-3 เดือนแรก เกิดจากร่างกายกำลังปรับตัวกับระดับฮอร์โมนใหม่ และเยื่อบุโพรงมดลูกกำลังปรับตัวให้บางลง

วิธีรับมือ:

• กินยาให้ตรงเวลาทุกวัน (การกินไม่ตรงเวลาเป็นสาเหตุหลักของ breakthrough bleeding)
• อย่าหยุดยากลางแผง
• หากเลือดออกมากหรือไม่หยุดหลัง 3 เดือน ควรปรึกษาแพทย์

คัดตึงเต้านม

ฮอร์โมนในยาคุมอาจทำให้เต้านมรู้สึกตึงหรือเจ็บ โดยเฉพาะในช่วงแรก อาการนี้มักดีขึ้นเมื่อร่างกายปรับตัวได้แล้ว

วิธีรับมือ:

• สวมบราที่รองรับได้ดี
• ลดการบริโภคคาเฟอีนและเกลือ
• หากมีก้อนผิดปกติหรืออาการไม่ดีขึ้น ควรพบแพทย์

ปวดศีรษะ

การเปลี่ยนแปลงระดับฮอร์โมนเพศ (เอสโตรเจนและโปรเจสเตอโรน) อาจกระตุ้นให้เกิดอาการปวดศีรษะหรือไมเกรนได้ โดยเฉพาะในช่วงสัปดาห์ที่หยุดยา (placebo week) ที่ระดับฮอร์โมนลดลงอย่างกะทันหัน

วิธีรับมือ:

• ดื่มน้ำให้เพียงพอ พักผ่อนให้เต็มที่
• หากปวดศีรษะรุนแรงหรือเป็นไมเกรนที่มีอาการนำ (Aura) ต้องแจ้งแพทย์ทันที เพราะอาจต้องเปลี่ยนเป็นยาคุมที่ไม่มีเอสโตรเจน

อารมณ์แปรปรวน

ฮอร์โมนมีบทบาทสำคัญต่ออารมณ์และจิตใจ การเพิ่มฮอร์โมนสังเคราะห์เข้าไปอาจทำให้บางคนรู้สึกหงุดหงิดง่าย ซึมเศร้า หรืออารมณ์ขึ้นลงมากกว่าปกติ

งานวิจัยปี 2022 พบว่าทั้งเอสโตรเจนและโปรเจสเตอโรนส่งผลต่อการทำงานของสมอง ซึ่งอาจเป็นสาเหตุของอาการอารมณ์แปรปรวนและภาวะซึมเศร้าที่ผู้ใช้ยาคุมบางคนรายงาน

วิธีรับมือ:

• สังเกตอารมณ์ตัวเองในช่วง 2-3 เดือนแรก
• หากอาการรุนแรงหรือไม่ดีขึ้น ควรปรึกษาแพทย์เพื่อเปลี่ยนสูตรยา
• ยาคุมบางสูตร เช่น สูตรที่มี Drospirenone อาจส่งผลต่ออารมณ์น้อยกว่าสูตรอื่น

ความต้องการทางเพศลดลง

ยาคุมบางสูตรอาจทำให้ Libido (ความต้องการทางเพศ) ลดลง เนื่องจากฮอร์โมนในยาคุมไปกดระดับ Testosterone ซึ่งเป็นฮอร์โมนที่มีส่วนเกี่ยวข้องกับความต้องการทางเพศ

อย่างไรก็ตาม ผู้หญิงบางคนกลับรู้สึกว่ามี Libido เพิ่มขึ้น เพราะไม่ต้องกังวลเรื่องการตั้งครรภ์

ยาคุมกำเนิดทำให้อ้วนจริงไหม?

นี่คือคำถามยอดฮิตที่สาวๆ กังวลมากที่สุด คำตอบจากงานวิจัยส่วนใหญ่คือ — ยาคุมกำเนิดไม่ได้ทำให้น้ำหนักเพิ่มขึ้นอย่างมีนัยสำคัญ

สิ่งที่เกิดขึ้นจริงในช่วงแรกมักเป็น การคั่งของน้ำ (Water retention) ซึ่งทำให้รู้สึกตัวบวมหรือหนักขึ้น 1-2 กิโลกรัม แต่ไม่ใช่ไขมันที่เพิ่มขึ้นจริงๆ อาการนี้มักหายไปภายใน 2-3 เดือน

ข้อยกเว้นคือ ยาคุมแบบฉีด (Depo-Provera) ที่มีโปรเจสตินในปริมาณสูง อาจทำให้บางคนรู้สึกหิวมากขึ้นและน้ำหนักเพิ่มได้จริง โดยเฉลี่ยประมาณ 2-3 กิโลกรัมในปีแรก

ผลข้างเคียงร้ายแรงที่พบได้น้อย (แต่ต้องรู้)

แม้จะพบได้น้อยมาก แต่ยาคุมกำเนิดโดยเฉพาะยาคุมฮอร์โมนรวมที่มีเอสโตรเจน อาจเพิ่มความเสี่ยงของภาวะร้ายแรงบางอย่าง

ลิ่มเลือดอุดตัน (Blood Clots / VTE)

เอสโตรเจนในยาคุมทำให้ระดับโปรตีนที่เกี่ยวข้องกับการแข็งตัวของเลือดเพิ่มขึ้น ซึ่งอาจนำไปสู่การเกิดลิ่มเลือดในหลอดเลือดดำ โดยเฉพาะที่ขา (Deep Vein Thrombosis — DVT) และหากลิ่มเลือดหลุดไปที่ปอดจะเรียกว่า Pulmonary Embolism ซึ่งเป็นอันตรายถึงชีวิตได้

ข้อมูลจาก Women and Blood Clots และ News-Medical

กลุ่มที่มีความเสี่ยงสูงขึ้น:

• อายุมากกว่า 35 ปีและสูบบุหรี่
• มีประวัติลิ่มเลือดอุดตันในครอบครัว
• มีภาวะ Thrombophilia (เช่น Factor V Leiden)
• น้ำหนักเกิน (BMI > 30)
• นอนพักนานๆ หรือเพิ่งผ่าตัด

ยาคุมฮอร์โมนเดี่ยว (Progestin-only pill) ไม่เพิ่มความเสี่ยงลิ่มเลือด จึงเป็นทางเลือกที่ดีสำหรับผู้หญิงที่มีความเสี่ยงสูง

โรคหัวใจและหลอดเลือดสมอง

ยาคุมที่มีเอสโตรเจนอาจเพิ่มความเสี่ยงของโรคหลอดเลือดสมอง (Stroke) และหัวใจวายเล็กน้อย โดยเฉพาะในผู้หญิงที่สูบบุหรี่ มีความดันโลหิตสูง เบาหวาน หรือไขมันในเลือดสูง

ความเสี่ยงนี้เพิ่มขึ้นตามปริมาณเอสโตรเจนในยาคุม ยาคุมรุ่นใหม่ที่มีเอสโตรเจนต่ำ (20-35 ไมโครกรัม) จึงมีความเสี่ยงน้อยกว่ายาคุมรุ่นเก่าที่มีเอสโตรเจนสูง

ความเสี่ยงมะเร็ง

ยาคุมกำเนิดมีความสัมพันธ์กับความเสี่ยงมะเร็งทั้งในเชิงเพิ่มและลด:

ไมเกรนที่มีอาการนำ (Migraine with Aura)

ผู้หญิงที่เป็นไมเกรนชนิดที่มี Aura (เห็นแสงวูบวาบ จุดดำ หรือชาตามร่างกายก่อนปวดหัว) ไม่ควรใช้ยาคุมที่มีเอสโตรเจน เพราะจะเพิ่มความเสี่ยงของโรคหลอดเลือดสมองอย่างมีนัยสำคัญ องค์การอนามัยโลก (WHO) แนะนำให้ผู้หญิงกลุ่มนี้ใช้ยาคุมฮอร์โมนเดี่ยวแทน

ผลข้างเคียงเชิงบวกที่หลายคนไม่รู้

ยาคุมกำเนิดไม่ได้มีแต่ผลข้างเคียงด้านลบ ยาคุมฮอร์โมนรวมยังมีประโยชน์เสริมหลายอย่าง:

• ลดสิวจากฮอร์โมน — ยาคุมบางสูตรที่มีฤทธิ์ต้านแอนโดรเจนช่วยลดความมันและสิวได้
• ประจำเดือนมาสม่ำเสมอ — ช่วยให้รอบเดือนเป็นระเบียบ ลดอาการปวดประจำเดือน
• ลดความเสี่ยงมะเร็งรังไข่และมะเร็งเยื่อบุโพรงมดลูก — ยิ่งใช้นานยิ่งลดความเสี่ยง
• ลดอาการ PMS — ช่วยบรรเทาอาการก่อนมีประจำเดือน
• ลดความเสี่ยงซีสต์รังไข่ — ช่วยป้องกันการเกิดถุงน้ำที่รังไข่

เมื่อไหร่ควรพบแพทย์ทันที?

หากกินยาคุมแล้วมีอาการเหล่านี้ ควรพบแพทย์โดยเร็วที่สุด:

• 🦵 ปวดขาหรือบวมผิดปกติ (โดยเฉพาะข้างเดียว) — อาจเป็นสัญญาณของลิ่มเลือดที่ขา
• 💨 เจ็บหน้าอกหรือหายใจลำบาก — อาจเป็นสัญญาณของลิ่มเลือดที่ปอด
• 🧠 ปวดศีรษะรุนแรงอย่างกะทันหัน หรือมีอาการชา อ่อนแรงครึ่งซีก — อาจเป็นสัญญาณของ Stroke
• 👁️ ตาพร่ามัวหรือมองเห็นผิดปกติ
• 🟡 ตัวเหลือง ตาเหลือง — อาจเป็นสัญญาณของปัญหาตับ

จำง่ายๆ ด้วยคำว่า "ACHES":

ผลข้างเคียงส่วนใหญ่เป็นเรื่องปกติที่ร่างกายกำลังปรับตัว หากอาการไม่ดีขึ้นหลัง 3 เดือน ไม่จำเป็นต้องทน — ปรึกษาเภสัชกรหรือแพทย์เพื่อเปลี่ยนสูตรยาคุมที่เหมาะกับร่างกายมากกว่า