ปวดประจำเดือน บรรเทายังไงให้หายปวด

ปวดประจำเดือนคืออะไร มีอาการแบบไหน

ปวดประจำเดือน (Dysmenorrhea) คืออาการปวดบีบหรือปวดหน่วงบริเวณท้องน้อยที่เกิดขึ้นก่อนหรือระหว่างมีประจำเดือน เป็นอาการที่พบได้บ่อยมากในผู้หญิงวัยเจริญพันธุ์ บางคนปวดเล็กน้อยแทบไม่รบกวนชีวิตประจำวัน แต่บางคนปวดมากจนต้องหยุดกิจกรรม

ลักษณะอาการที่พบบ่อย

• ปวดบีบเป็นจังหวะบริเวณท้องน้อย บางครั้งร้าวไปหลังส่วนล่างหรือต้นขาด้านใน
• อาจมีอาการร่วม เช่น คลื่นไส้ ปวดหัว อ่อนเพลีย หรือท้องเสีย
• ความรุนแรงต่างกันในแต่ละคนและแต่ละรอบเดือน
• มักเริ่มปวด 1-2 วันก่อนหรือวันแรกที่ประจำเดือนมา และดีขึ้นภายใน 2-3 วัน

📖 อ่านเพิ่มเติม: ถ้าปวดท้องบิดของคุณไม่เกี่ยวกับรอบเดือน อ่านสาเหตุและวิธีสังเกตสัญญาณอันตรายแบบทั่วไปได้ที่ — ปวดท้องบิด เกิดจากอะไร? อันตรายไหม

ปวดประจำเดือนเกิดจากอะไร — มดลูกบีบตัวและ Prostaglandin

ในช่วงมีประจำเดือน เยื่อบุโพรงมดลูกที่หนาตัวขึ้นเพื่อเตรียมรองรับการตั้งครรภ์จะหลุดลอกและถูกขับออกมา ร่างกายจะหลั่งสารที่เรียกว่า พรอสตาแกลนดิน (Prostaglandin) เพื่อกระตุ้นให้กล้ามเนื้อมดลูกบีบตัวไล่เยื่อบุออก

ทำไมยิ่งมี Prostaglandin สูง ยิ่งปวดมาก

• Prostaglandin ระดับสูงทำให้มดลูกบีบตัวแรงและถี่ขึ้น เลือดไปเลี้ยงมดลูกลดลงชั่วขณะ เกิดอาการปวดบีบ
• Prostaglandin ยังส่งผลต่อกล้ามเนื้อเรียบส่วนอื่น ทำให้บางคนมีอาการคลื่นไส้หรือท้องเสียร่วมด้วย
• ระดับ Prostaglandin มักสูงสุดในวันแรก ๆ ของประจำเดือน ซึ่งตรงกับช่วงที่ปวดมากที่สุด

กลไกนี้เป็นเหตุผลที่ยาลด Prostaglandin (กลุ่ม NSAID) และยาคลายกล้ามเนื้อมดลูก (ยาคลายเกร็ง) ช่วยบรรเทาปวดประจำเดือนได้ผลดี

ปวดประจำเดือนแบบปฐมภูมิกับทุติยภูมิ ต่างกันยังไง

ปวดประจำเดือนแบ่งได้เป็น 2 แบบหลัก ซึ่งมีสาเหตุและแนวทางดูแลต่างกัน

ปวดปฐมภูมิ (Primary Dysmenorrhea)

• เกิดจากกลไกปกติของร่างกาย — มดลูกบีบตัวจาก Prostaglandin ไม่มีโรคแฝง
• มักเริ่มปวดตั้งแต่วัยรุ่น 1-2 ปีหลังมีประจำเดือนครั้งแรก
• ปวดสัมพันธ์กับรอบเดือนชัดเจน มักดีขึ้นภายใน 2-3 วัน

ปวดทุติยภูมิ (Secondary Dysmenorrhea)

• เกิดจากภาวะหรือโรคทางนรีเวชแฝงอยู่ เช่น เยื่อบุโพรงมดลูกเจริญผิดที่ (Endometriosis) เนื้องอกมดลูก (Fibroids) หรือภาวะอุ้งเชิงกรานอักเสบ
• มักเริ่มปวดในวัยที่มากขึ้น (หลังเคยมีประจำเดือนแบบไม่เจ็บมาก่อน) หรือปวดรุนแรงขึ้นเรื่อย ๆ ในแต่ละเดือน
• อาจปวดนานกว่ารอบเดือนปกติ หรือปวดในช่วงเวลาอื่นที่ไม่ใช่แค่ตอนมีประจำเดือน

หากปวดลักษณะเข้าข่ายทุติยภูมิ ควรปรึกษาแพทย์เพื่อตรวจวินิจฉัยหาสาเหตุที่แท้จริง เพราะการดูแลจะต่างจากปวดปฐมภูมิทั่วไป

วิธีบรรเทาปวดประจำเดือนด้วยตัวเอง

🔥 ประคบร้อนบริเวณท้องน้อย

วางกระเป๋าน้ำร้อนหรือแผ่นประคบอุ่นบริเวณท้องน้อย 15-20 นาที ช่วยให้กล้ามเนื้อมดลูกคลายตัวและลดปวดได้ดี งานวิจัยหลายชิ้นพบว่าความร้อนมีประสิทธิภาพใกล้เคียงยาแก้ปวดในบางกรณี

🚶 ออกกำลังกายเบา ๆ

การเดินเบา ๆ หรือยืดเหยียดกล้ามเนื้อช่วยกระตุ้นการไหลเวียนเลือดและลดการหดเกร็งของมดลูก

🍽️ ปรับพฤติกรรมการกิน

ลดคาเฟอีน อาหารเค็มจัด และอาหารมันจัดในช่วงก่อนและระหว่างมีประจำเดือน อาจช่วยลดอาการบวมและปวดได้

🧘 พักผ่อนและลดความเครียด

นอนหลับให้เพียงพอ ฝึกหายใจลึกช้า ๆ หรือนั่งสมาธิ ช่วยลดความตึงเครียดที่อาจทำให้ปวดรุนแรงขึ้น

ยาแก้ปวดกลุ่ม NSAID สำหรับปวดประจำเดือน

ยาแก้ปวดกลุ่ม NSAID (Non-Steroidal Anti-Inflammatory Drug) ออกฤทธิ์ลดการสร้าง Prostaglandin ซึ่งเป็นต้นเหตุของอาการปวดบีบและอักเสบ จึงเหมาะกับปวดประจำเดือนที่มีการอักเสบร่วมด้วย

Ponstan (Mefenamic Acid)

เป็นยาแก้ปวดกลุ่ม Fenamate ที่ได้รับความนิยมสำหรับปวดประจำเดือนโดยเฉพาะ เพราะนอกจากยับยั้ง COX แล้ว ยังมีฤทธิ์ต้าน Prostaglandin โดยตรงเพิ่มเติม

Gofen (Ibuprofen)

เป็นยาแก้ปวดกลุ่ม NSAID ที่ใช้กันแพร่หลาย ออกฤทธิ์ลดปวดและลดอักเสบได้ดี เหมาะกับปวดประจำเดือนเช่นกัน และใช้ได้หลากหลายอาการกว่า เช่น ปวดหัวหรือปวดกล้ามเนื้อ

ยากลุ่ม NSAID ควรรับประทานหลังอาหารหรือพร้อมอาหารเสมอ เพื่อลดการระคายเคืองกระเพาะ และไม่ควรใช้ต่อเนื่องนานเกินกว่าที่ฉลากระบุโดยไม่ปรึกษาเภสัชกร

📖 อ่านเพิ่มเติม: ยาแก้ปวดกลุ่ม NSAID ที่นิยมใช้สำหรับปวดประจำเดือนโดยเฉพาะ — Ponstan (Mefenamic Acid)

ยาคลายเกร็งสำหรับปวดประจำเดือน

ยาคลายเกร็ง (Antispasmodic) เช่น Hyoscine Butylbromide ออกฤทธิ์แตกต่างจากกลุ่ม NSAID โดยไปคลายการหดเกร็งของกล้ามเนื้อมดลูกโดยตรง แทนที่จะลดการอักเสบ

เหมาะกับใคร

• เหมาะกับปวดประจำเดือนที่มีลักษณะบีบเป็นจังหวะ ชัดเจน
• ไม่ผ่านเข้าสมองมากนัก จึงมีผลข้างเคียงต่อระบบประสาทส่วนกลางน้อยกว่ายาคลายกล้ามเนื้อกลุ่มอื่น
• เริ่มออกฤทธิ์ภายใน 15-30 นาทีหลังรับประทาน เหมาะสำหรับใช้ตอนเริ่มรู้สึกปวด

ยาคลายเกร็งและยากลุ่ม NSAID สามารถใช้ร่วมกันได้ในบางกรณีภายใต้คำแนะนำของเภสัชกร เพราะออกฤทธิ์คนละกลไก — คลายกล้ามเนื้อและลดการอักเสบไปพร้อมกัน

📖 อ่านเพิ่มเติม: ยาคลายเกร็งที่คลายการบีบตัวของมดลูกโดยตรง — Buscopan (Hyoscine) 10 มก.

เลือกยาแบบไหนให้เหมาะกับอาการปวดประจำเดือน

ปวดบีบเป็นจังหวะชัดเจน

เหมาะกับยาคลายเกร็ง เช่น Buscopan (Hyoscine) ที่ออกฤทธิ์คลายกล้ามเนื้อมดลูกโดยตรง

ปวดร่วมกับอาการอักเสบ หรือปวดหน่วงทั่วท้องน้อย

เหมาะกับยากลุ่ม NSAID เช่น Ponstan หรือ Gofen ที่ลดทั้งปวดและการอักเสบ

ปวดรุนแรงทั้งสองแบบ

บางคนใช้ยาคลายเกร็งร่วมกับ NSAID ได้ภายใต้คำแนะนำเภสัชกร เพราะออกฤทธิ์คนละกลไกและไม่ทับซ้อนกัน

ไม่ว่าจะเลือกยากลุ่มใด ควรอ่านฉลากอย่างละเอียด ปฏิบัติตามขนาดที่แนะนำ และปรึกษาเภสัชกรหากมีโรคประจำตัวหรือใช้ยาอื่นร่วมด้วย

เมื่อไรควรพบแพทย์ — สัญญาณที่ไม่ควรมองข้าม

ปวดประจำเดือนส่วนใหญ่ไม่อันตราย แต่มีสัญญาณบางอย่างที่ควรปรึกษาแพทย์เพื่อตรวจหาสาเหตุแฝง โดยเฉพาะภาวะทุติยภูมิอย่างเยื่อบุโพรงมดลูกเจริญผิดที่

• ❗ ปวดรุนแรงขึ้นเรื่อย ๆ ทุกเดือน ต่างจากที่เคยเป็นมา
• ❗ ปวดไม่ดีขึ้นแม้ใช้ยาแก้ปวดตามฉลากแล้ว
• ❗ ปวดขณะมีเพศสัมพันธ์ ร่วมกับปวดประจำเดือน
• ❗ ประจำเดือนมามากผิดปกติ หรือมานานเกิน 7 วัน
• ❗ ปวดในช่วงเวลาอื่นที่ไม่ใช่แค่ตอนมีประจำเดือน
• ❗ มีไข้สูง ร่วมกับปวดท้องน้อยรุนแรง
• ❗ เริ่มมีอาการปวดครั้งแรกหลังอายุ 25 ปี ทั้งที่ก่อนหน้านี้ไม่เคยปวดประจำเดือนรุนแรง

หากมี 1 ข้อขึ้นไป ควรนัดพบแพทย์เพื่อตรวจประเมิน ไม่ควรปล่อยให้ปวดรุนแรงขึ้นเรื่อย ๆ โดยไม่ตรวจหาสาเหตุ