กินยาคุมแล้วอ้วนขึ้น จริงหรือแค่ความเชื่อ?

ทำไมหลายคนเชื่อว่ากินยาคุมแล้วอ้วน?

"กินยาคุมแล้วอ้วน" เป็นความเชื่อที่ฝังรากลึกมานานหลายสิบปี และต้องยอมรับว่าในอดีตมันก็ไม่ได้ผิดซะทีเดียว

ยาคุมกำเนิดรุ่นแรกๆ ที่ออกมาในช่วงปี 1960s-1970s มีปริมาณเอสโตรเจนสูงมาก — บางสูตรมีเอสโตรเจนสูงถึง 150 ไมโครกรัม ซึ่งเอสโตรเจนในปริมาณขนาดนี้ทำให้ร่างกายกักเก็บน้ำและโซเดียมมากขึ้น ส่งผลให้รู้สึกบวม น้ำหนักขึ้น และอึดอัดตัว

แต่ยาคุมยุคปัจจุบันเปลี่ยนไปมากแล้ว ปริมาณเอสโตรเจนลดลงเหลือเพียง 20-35 ไมโครกรัม — น้อยกว่ายุคเก่าถึง 4-7 เท่า นอกจากนี้ยังมีการพัฒนาโปรเจสตินรุ่นใหม่ๆ ที่ช่วยลดผลข้างเคียงเรื่องการกักเก็บน้ำได้ดีขึ้นอีกด้วย

ดังนั้น ความเชื่อเรื่อง "ยาคุม = อ้วน" จึงเป็นเรื่องที่ค้างมาจากยุคเก่า แต่ไม่ได้ตรงกับยาคุมที่ใช้กันอยู่ในปัจจุบัน

งานวิจัยบอกว่ายังไง?

ถ้าจะตอบคำถามนี้ให้ชัดเจนที่สุด ต้องดูจากงานวิจัยขนาดใหญ่ที่รวบรวมข้อมูลจากหลายๆ การทดลอง

Cochrane Review — 49 การทดลอง

Cochrane Systematic Review ซึ่งเป็นหนึ่งในแหล่งข้อมูลทางการแพทย์ที่น่าเชื่อถือที่สุดในโลก ได้ทำการรวบรวมและวิเคราะห์ 49 การทดลองแบบสุ่ม (Randomized Controlled Trials) เกี่ยวกับยาคุมกำเนิดฮอร์โมนรวมกับน้ำหนักตัว ผลสรุปคือ:

• ไม่พบหลักฐานว่ายาคุมเม็ดหรือแผ่นแปะฮอร์โมนรวมทำให้น้ำหนักเพิ่มขึ้น
• ผู้หญิงที่ใช้ยาคุมกับกลุ่มที่ใช้ยาหลอก (placebo) มีน้ำหนักเปลี่ยนแปลงไม่ต่างกัน
• การเปรียบเทียบระหว่างยาคุมสูตรต่างๆ ก็ไม่พบความแตกต่างของน้ำหนักที่มีนัยสำคัญ

งานวิจัยจาก Columbia University / PMC

อีกงานวิจัยหนึ่งที่ตีพิมพ์ใน PMC ศึกษาผลของยาคุมกำเนิดชนิดโปรเจสตินอย่างเดียว (Progestin-only) ในผู้หญิง 11,450 คน พบว่า น้ำหนักที่เพิ่มขึ้นเฉลี่ยใน 6-12 เดือนน้อยกว่า 2 กก. และกลุ่มที่ใช้ยาคุมกับกลุ่มที่ใช้วิธีคุมกำเนิดอื่นมีน้ำหนักเปลี่ยนแปลงไม่ต่างกันมากนัก

ข้อยกเว้น: ยาคุมฉีด (Depo-Provera)

ยาคุมชนิดเดียวที่มีหลักฐานค่อนข้างชัดว่าอาจทำให้น้ำหนักขึ้นคือ ยาคุมฉีด DMPA (Depo-Provera) โดยงานวิจัยพบว่า:

• น้ำหนักเพิ่มขึ้นเฉลี่ย 2.28 กก. ในปีแรก เมื่อเทียบกับผู้ที่ใช้ห่วงอนามัยทองแดง
• ผู้ที่เริ่มใช้ตั้งแต่อายุน้อยมีแนวโน้มน้ำหนักขึ้นมากกว่า
• น้ำหนักที่เพิ่มขึ้นส่วนใหญ่เป็น ไขมัน ไม่ใช่น้ำ ซึ่งต่างจากยาคุมเม็ด

แล้วที่รู้สึกว่าอ้วนขึ้น เกิดจากอะไร?

ถ้างานวิจัยบอกว่ายาคุมเม็ดไม่ได้ทำให้อ้วน แล้วทำไมหลายคนถึงรู้สึกว่าน้ำหนักขึ้นหลังเริ่มกินยาคุม? คำตอบอยู่ที่ 3 ปัจจัยหลัก:

บวมน้ำ (Water Retention) — ไม่ใช่ไขมัน

เอสโตรเจนในยาคุมกระตุ้นระบบ Renin-Angiotensin-Aldosterone (RAAS) ทำให้ร่างกาย กักเก็บโซเดียมและน้ำมากขึ้น ผลคือรู้สึกตัวบวม น้ำหนักขึ้น 1-2 กก. โดยเฉพาะช่วง 1-3 เดือนแรก แต่นี่เป็น น้ำ ไม่ใช่ไขมัน และมักจะดีขึ้นเมื่อร่างกายปรับตัวได้

ความอยากอาหารเพิ่มขึ้น — โปรเจสตินบางชนิด

โปรเจสตินบางตัวอาจมีผลต่อความอยากอาหาร ทำให้กินมากขึ้นโดยไม่รู้ตัว งานวิจัยจาก University of Texas Medical Branch พบว่าผู้ที่ใช้ยาคุมฉีด DMPA และรายงานว่ามีความอยากอาหารเพิ่มขึ้น มีโอกาสน้ำหนักขึ้นมากกว่า 3 เท่า เมื่อเทียบกับคนที่ไม่มีอาการนี้

ปัจจัยอื่นที่ไม่เกี่ยวกับยาคุม

หลายครั้งที่น้ำหนักขึ้นเกิดจากปัจจัยอื่นที่เปลี่ยนไปพร้อมๆ กับช่วงที่เริ่มกินยาคุม เช่น:

• อายุ — เมตาบอลิซึมลดลงตามธรรมชาติ
• ไลฟ์สไตล์ — ออกกำลังกายน้อยลง กินมากขึ้น
• ความเครียด — คอร์ติซอลสูงทำให้สะสมไขมันง่ายขึ้น
• การนอน — นอนไม่พอทำให้ฮอร์โมนความหิวผิดปกติ

เลือกยาคุมยังไงให้ไม่กังวลเรื่องน้ำหนัก?

ถ้ากังวลเรื่องน้ำหนักแต่ยังอยากใช้ยาคุม มีแนวทางเลือกดังนี้:

ยาคุมฮอร์โมนรวมเอสโตรเจนต่ำ (Low-dose Estrogen)

ยาคุมที่มีเอสโตรเจน 20-30 ไมโครกรัม มีผลต่อการกักเก็บน้ำน้อยกว่าสูตรเอสโตรเจนสูง เลือกสูตรที่มีเอสโตรเจนต่ำจะช่วยลดอาการบวมน้ำได้

ยาคุมที่มี Drospirenone

Drospirenone เป็นโปรเจสตินรุ่นที่ 4 ที่มีคุณสมบัติพิเศษคือ ต้านฤทธิ์มิเนอราโลคอร์ติคอยด์ (Antimineralocorticoid) ซึ่งช่วยต้านการกักเก็บโซเดียมและน้ำที่เกิดจากเอสโตรเจน ผลคือ ลดอาการบวม ท้องอืด และน้ำหนักขึ้นจากน้ำได้ดี งานวิจัยพบว่าผู้ที่ใช้ยาคุมสูตร Drospirenone มีน้ำหนักคงที่หรือลดลงเล็กน้อยเมื่อเทียบกับยาคุมสูตรอื่น

หลีกเลี่ยงยาคุมฉีดถ้ากังวลเรื่องน้ำหนัก

ยาคุมฉีด (DMPA) เป็นชนิดเดียวที่มีหลักฐานค่อนข้างชัดว่าอาจทำให้น้ำหนักขึ้นจากไขมันจริงๆ ถ้าเรื่องน้ำหนักเป็นสิ่งที่กังวล ควรพิจารณาวิธีคุมกำเนิดอื่นแทน

กินยาคุมแล้วรู้สึกบวม ทำยังไงดี?

ถ้าเริ่มกินยาคุมแล้วรู้สึกว่าตัวบวมหรือน้ำหนักขึ้นเล็กน้อย ลองทำตามเคล็ดลับเหล่านี้:

1. ลดอาหารเค็ม — โซเดียมทำให้ร่างกายกักเก็บน้ำมากขึ้น ลดอาหารแปรรูป ขนมขบเคี้ยว และอาหารที่ปรุงรสเค็มจัด
2. ดื่มน้ำให้เพียงพอ — ฟังดูย้อนแย้ง แต่การดื่มน้ำมากขึ้นช่วยให้ร่างกายขับน้ำส่วนเกินออกได้ดีขึ้น ตั้งเป้าวันละ 2-2.5 ลิตร
3. ออกกำลังกายสม่ำเสมอ — ช่วยกระตุ้นการไหลเวียนเลือดและระบบน้ำเหลือง ลดอาการบวมน้ำได้ดี
4. รอให้ร่างกายปรับตัว 2-3 เดือน — อาการบวมน้ำมักเกิดในช่วงแรกและจะดีขึ้นเมื่อร่างกายปรับตัวกับฮอร์โมน
5. ปรึกษาเภสัชกร — ถ้าอาการไม่ดีขึ้นหลัง 3 เดือน อาจต้องเปลี่ยนสูตรยาคุมที่เหมาะกับร่างกายมากกว่า เช่น สูตรที่มี Drospirenone