ยาคุมฮอร์โมนเดี่ยว คืออะไร ข้อดี-ข้อเสีย ที่ควรรู้

ยาคุมฮอร์โมนเดี่ยว คืออะไร?

ยาคุมฮอร์โมนเดี่ยว หรือที่เรียกกันว่า Mini-Pill เป็นยาคุมกำเนิดชนิดรับประทานที่มีส่วนประกอบของ ฮอร์โมนโปรเจสโตเจน (Progestogen) เพียงอย่างเดียว ไม่มีฮอร์โมนเอสโตรเจนผสมอยู่เลย

ยาคุมชนิดนี้ถูกพัฒนาขึ้นเพื่อเป็นทางเลือกสำหรับผู้ที่ไม่สามารถใช้เอสโตรเจนได้ เช่น ผู้ที่มีประวัติไมเกรนชนิดมีออร่า ผู้ที่มีความเสี่ยงต่อลิ่มเลือดอุดตัน หรือผู้ที่กำลังให้นมบุตร

ยาคุมฮอร์โมนเดี่ยว ทำงานอย่างไร?

ยาคุมฮอร์โมนเดี่ยวป้องกันการตั้งครรภ์ด้วยกลไก 3 ทาง:

1. ทำให้มูกปากมดลูกข้นขึ้น — อสุจิไม่สามารถผ่านเข้าไปปฏิสนธิกับไข่ได้
2. ทำให้เยื่อบุโพรงมดลูกบางลง — ลดโอกาสที่ไข่ที่ปฏิสนธิแล้วจะฝังตัว
3. ยับยั้งการตกไข่ (เฉพาะแบบ Desogestrel) — ไข่ไม่ถูกปล่อยออกจากรังไข่

กลไกข้อ 1 และ 2 เป็นกลไกที่ยาคุมฮอร์โมนเดี่ยวทุกชนิดมีเหมือนกัน แต่ข้อ 3 เป็นจุดเด่นของ Desogestrel ที่ทำให้มีประสิทธิภาพใกล้เคียงกับยาคุมฮอร์โมนรวม

ข้อดีของยาคุมฮอร์โมนเดี่ยว

ใช้ได้ระหว่างให้นมบุตร

เนื่องจากไม่มีเอสโตรเจน จึงไม่ส่งผลต่อปริมาณและคุณภาพน้ำนม สามารถเริ่มกินได้ตั้งแต่หลังคลอด

เหมาะกับผู้ที่มีข้อห้ามใช้เอสโตรเจน

ผู้ที่มีประวัติลิ่มเลือดอุดตัน (DVT) ไมเกรนชนิดมีออร่า ความดันโลหิตสูง หรือสูบบุหรี่และอายุมากกว่า 35 ปี สามารถใช้ยาคุมฮอร์โมนเดี่ยวได้อย่างปลอดภัย

ความเสี่ยงต่อลิ่มเลือดอุดตันต่ำ

ต่างจากยาคุมฮอร์โมนรวมที่มีเอสโตรเจนซึ่งเพิ่มความเสี่ยงต่อ DVT ยาคุมฮอร์โมนเดี่ยวแทบไม่เพิ่มความเสี่ยงนี้

อาจช่วยลดอาการปวดประจำเดือน

ผู้ใช้บางรายพบว่าอาการปวดประจำเดือนลดลง และบางรายประจำเดือนหยุดมาเลย ซึ่งไม่เป็นอันตราย

กลับมาตั้งครรภ์ได้เร็วหลังหยุดยา

เมื่อหยุดกินยาคุมฮอร์โมนเดี่ยว ร่างกายจะกลับสู่ภาวะเจริญพันธุ์ได้อย่างรวดเร็ว

ข้อเสียของยาคุมฮอร์โมนเดี่ยว

ต้องกินตรงเวลา

โดยเฉพาะแบบ Norethisterone ที่มีหน้าต่างเวลาแค่ 3 ชั่วโมง หากกินช้ากว่านี้ถือว่าลืมกินและต้องใช้การคุมกำเนิดสำรอง

ประจำเดือนอาจมาไม่สม่ำเสมอ

ผลข้างเคียงที่พบบ่อยที่สุดคือ ประจำเดือนมาไม่ปกติ อาจมากะปริดกะปรอย มาบ่อยขึ้น หรือหยุดมาเลย โดยเฉพาะในช่วง 2-3 เดือนแรก

ไม่ช่วยควบคุมรอบเดือน

ต่างจากยาคุมฮอร์โมนรวมที่ช่วยให้ประจำเดือนมาสม่ำเสมอ ยาคุมฮอร์โมนเดี่ยวไม่มีคุณสมบัตินี้

อาจมีผลข้างเคียงอื่น

• สิว
• คัดตึงเต้านม
• อารมณ์แปรปรวน
• ความต้องการทางเพศเปลี่ยนแปลง
• คลื่นไส้ (มักหายไปหลังใช้ไประยะหนึ่ง)

สถิติและข้อมูลสำคัญ

• ยาคุมฮอร์โมนเดี่ยวมีประสิทธิภาพ มากกว่า 99% หากกินถูกวิธีทุกวัน (NHS, 2024)
• ในการใช้งานจริง ประสิทธิภาพอยู่ที่ประมาณ 92% เนื่องจากการลืมกินหรือกินไม่ตรงเวลา (NHS, 2024)
• Desogestrel สามารถ ยับยั้งการตกไข่ได้ถึง 97% ของรอบเดือน (PubMed)
• การศึกษาในปี 2023 พบว่ายาคุมฮอร์โมนเดี่ยวมีความเสี่ยงต่อมะเร็งเต้านมเพิ่มขึ้นเล็กน้อย (OR 1.26) ซึ่งใกล้เคียงกับยาคุมฮอร์โมนรวม แต่ ความเสี่ยงสัมบูรณ์ยังคงต่ำมาก โดยเฉพาะในผู้หญิงอายุน้อย (The Lancet, 2023)

ยาคุมฮอร์โมนเดี่ยวกับความเสี่ยงมะเร็งเต้านม

จากการศึกษาขนาดใหญ่ที่ตีพิมพ์ใน The Lancet ปี 2023 พบว่า:

• ยาคุมที่มีฮอร์โมนโปรเจสโตเจนอย่างเดียว เพิ่มความเสี่ยงมะเร็งเต้านมเล็กน้อย (OR 1.26, 95% CI 1.16–1.37)
• ความเสี่ยงนี้ ใกล้เคียงกับยาคุมฮอร์โมนรวม ซึ่งเคยมีรายงานมาก่อนหน้านี้แล้ว
• ความเสี่ยงสัมบูรณ์ (Absolute Risk) ยังคงต่ำมาก — ในผู้หญิงอายุ 16-20 ปี ที่ใช้ยาคุม 5 ปี จะมีผู้ป่วยมะเร็งเต้านมเพิ่มขึ้นเพียง 0.5 รายต่อ 100,000 คน
• ความเสี่ยงจะเพิ่มขึ้นตามอายุ แต่ยังคงอยู่ในระดับต่ำเมื่อเทียบกับประโยชน์ที่ได้รับ

สิ่งสำคัญคือ ข้อมูลนี้ไม่ได้หมายความว่าไม่ควรใช้ยาคุมฮอร์โมนเดี่ยว แต่ควรพูดคุยกับเภสัชกรหรือแพทย์เพื่อประเมินความเสี่ยงเฉพาะบุคคล

ยาคุมฮอร์โมนเดี่ยวที่มีในประเทศไทย

ในประเทศไทย ยาคุมฮอร์โมนเดี่ยวที่หาซื้อได้มีหลายยี่ห้อ โดยส่วนใหญ่เป็นกลุ่ม Desogestrel ซึ่งเป็นที่นิยมมากกว่า เช่น Cerazette (เซอราเซ็ตต์) เป็นต้น

สามารถปรึกษาเภสัชกรเพื่อเลือกยี่ห้อที่เหมาะสมกับร่างกายและไลฟ์สไตล์ของแต่ละคน

ใครควรใช้ยาคุมฮอร์โมนเดี่ยว?

ยาคุมฮอร์โมนเดี่ยวเหมาะกับ:

• ผู้ที่กำลัง ให้นมบุตร
• ผู้ที่มีประวัติ ไมเกรนชนิดมีออร่า
• ผู้ที่มีความเสี่ยงหรือประวัติ ลิ่มเลือดอุดตัน (DVT)
• ผู้ที่ สูบบุหรี่และอายุมากกว่า 35 ปี
• ผู้ที่มี ความดันโลหิตสูง
• ผู้ที่ แพ้หรือมีผลข้างเคียงจากเอสโตรเจน
• ผู้ที่ต้องการยาคุมกำเนิดที่ ไม่เพิ่มความเสี่ยง DVT

ใครไม่ควรใช้ยาคุมฮอร์โมนเดี่ยว?

แม้จะมีข้อห้ามน้อยกว่ายาคุมฮอร์โมนรวม แต่ยาคุมฮอร์โมนเดี่ยวอาจไม่เหมาะกับ:

• ผู้ที่มีหรือเคยมี มะเร็งเต้านม
• ผู้ที่มี โรคตับรุนแรง
• ผู้ที่มี เลือดออกผิดปกติทางช่องคลอด ที่ยังไม่ได้รับการวินิจฉัย
• ผู้ที่ใช้ยาบางชนิดที่อาจลดประสิทธิภาพยาคุม เช่น ยากันชัก ยาต้านวัณโรค

วิธีกินยาคุมฮอร์โมนเดี่ยว

เริ่มกินครั้งแรก

• เริ่มกินเม็ดแรกใน วันที่ 1 ของรอบเดือน จะมีผลคุมกำเนิดทันที
• หากเริ่มกินวันอื่น ต้องใช้การคุมกำเนิดสำรอง (เช่น ถุงยางอนามัย) อย่างน้อย 2 วัน

กินประจำวัน

• กิน 1 เม็ดทุกวัน ตรงเวลาเดิม ไม่มีช่วงหยุดพัก
• เมื่อกินหมดแผง ให้เริ่มแผงใหม่ต่อเลยในวันถัดไป

หากลืมกิน

• แบบ Norethisterone: หากกินช้าเกิน 3 ชั่วโมง ถือว่าลืมกิน
• แบบ Desogestrel: หากกินช้าเกิน 12 ชั่วโมง ถือว่าลืมกิน
• เมื่อลืมกิน ให้กินทันทีที่นึกได้ และใช้การคุมกำเนิดสำรองอย่างน้อย 2 วัน